Kongres Urbanistów Polskich 2026 – wyzwania planowania i przyszłość miast według ekspertów

Kontekst Kongresu Urbanistyki Polskiej

Kongres Urbanistów Polskich powraca po kilkuletniej przerwie spowodowanej pandemią i trudnościami finansowymi. Wydarzenie odbędzie się w dniach 23–25 września w Gliwicach. Tomasz Majda, prezes Towarzystwa Urbanistów Polskich, pełni jednocześnie funkcję wiceprezesa Europejskiej Rady Urbanistów i zasiada w Głównej Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej przy Ministrze Rozwoju i Technologii. Te stanowiska umożliwiają mu śledzenie zmian i problemów urbanistycznych zarówno w Polsce, jak i na arenie europejskiej.

Urbanistyka a interes publiczny

Według Tomasza Majdy kluczowe zmiany jakościowe w architekturze zbiegły się z deregulacją planowania przestrzennego po akcesji Polski do Unii Europejskiej. Państwo wycofało się z koordynacji rozwoju urbanistycznego, eliminując miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego w okresie napływu kapitału zagranicznego. Zmiany ustawowe, mające na celu ułatwienie inwestycji, doprowadziły do rozprzestrzeniania interesów prywatnych kosztem interesu publicznego. Interesy prywatne inwestorów łatwo udokumentować i bronić, podczas gdy interes publiczny jest słabo zdefiniowany i nieposiada wystarczającej reprezentacji w procedurach planistycznych.

Rola państwa i samorządów

Konstytucja definiuje interes publiczny jako jedyną podstawę do ograniczania praw jednostki. Jeśli dokumenty planistyczne nie uwzględniają tej zasady, inwestycje prywatne dominują nad przestrzenią miejską. Ostatnie zmiany przepisów przenoszą planowanie przestrzenne do polityk rozwoju gospodarczego, co zwiększa liberalizację rynku nieruchomości. Zdaniem Majdy, urbanistyka miała integrować procesy inwestycyjne właśnie po to, by zapobiec zawłaszczaniu przestrzeni przez silniejszych uczestników rynku.

Problemy centrów handlowych

Przykłady wyzwań pokazują kryzys centrów handlowych. Po latach ich niekontrolowanego rozwoju w centrach miast, wiele z nich, np. gdański Manhattan czy Kapelanka w Krakowie, wymaga przebudowy lub zmiany funkcji. Coraz częściej galerie handlowe przekształcają się w obszary wielofunkcyjne. Te zmiany wskazują na potrzebę większej kreatywności i siły przetargowej po stronie publicznej przy planowaniu przyszłości miast.

Nowa reforma planowania przestrzennego

Głównym tematem wrześniowego kongresu będzie ocena skutków pierwszego etapu reformy planowania. Organizatorzy planują analizę zarówno międzynarodowych rozwiązań, jak i sytuacji krajowej. Szczególną uwagę zwrócono na zintegrowane plany inwestycyjne (ZPI): Towarzystwo Urbanistów Polskich wysłało list otwarty do samorządów, ostrzegając przed niedokładnie zdefiniowanymi narzędziami i ryzykami. Problemy interpretacyjne potwierdzają pierwsze wyroki sądów i potwierdzają, że lokalne praktyki mogą przeważyć nad jednolitością nowej regulacji.

Znaczenie zintegrowanych planów inwestycyjnych

• tworzą nowe ryzyka administracyjne i finansowe dla gmin,
• wymuszają lokalne inicjatywy w celu ochrony interesów wspólnot,
• brak szczegółowych przepisów krajowych prowadzi do niejasności interpretacyjnych.

Suburbanizacja i rozlewanie miast

Suburbanizacja – rozpraszanie zabudowy na tanich gruntach poza granicami miast – wynika bezpośrednio z braku planowania przestrzennego. Zabudowa powstaje na terenach rolniczych pozbawionych infrastruktury społecznej. Koszty uzbrojenia takich obszarów obciążają samorządy, generując negatywne skutki transportowe i ekologiczne, jak korki i uzależnienie od samochodów osobistych. Planowane zmiany legislacyjne wprowadzają obszary uzupełnienia zabudowy w planach ogólnych, mające ograniczyć rozlewanie się miast, jednak skuteczność tych rozwiązań oceni dopiero praktyka administracyjna.

Uchwały krajobrazowe

Uchwały krajobrazowe w miastach takich jak Gdańsk czy Kraków dały odczuwalną poprawę estetyki przestrzeni miejskiej. Ich przyjęcie wiązało się z pokonaniem silnego lobby reklamodawców i licznymi bataliami sądowymi. Niejasność przepisów powoduje, że niewielkie błędy formalne unieważniają często wieloletnie prace samorządów. Tam, gdzie uchwały krajobrazowe weszły już w życie, nastąpiła znacząca poprawa ładu wizualnego oraz odsłonięcie architektury miejskiej, co potwierdza dążenie mieszkańców do estetycznego otoczenia. Stabilne i jednoznaczne narzędzia prawne stanowią warunek skuteczności tych przepisów.

Podsumowanie wyzwań dla polskiej urbanistyki

• utrzymanie wysokiego poziomu architektury wymaga spójnych regulacji urbanistycznych,
• słabość definicji interesu publicznego prowadzi do dominacji interesów prywatnych,
• rozwój centrów handlowych oraz suburbanizacja generują wyzwania finansowe i transportowe dla samorządów,
• potrzeba silniejszych instrumentów prawnych dla samorządów w zakresie estetyki i zagospodarowania przestrzeni.