Chaos przestrzenny w Polsce – jakie zmiany wprowadza najnowsza reforma i co czeka polskie miasta?

Chaos przestrzenny w Polsce – aktualny problem i systemowa odpowiedź

Chaos przestrzenny jest uznawany za jedno z największych wyzwań rozwojowych polskich miast i przedmieść. Polskie Instytuty Ekonomiczne określają to zjawisko jako nieoptymalną lokalizację zabudowy i infrastruktury, objawiającą się m.in. nadmiernym rozproszeniem budownictwa oraz brakiem koordynacji między rozwojem mieszkalnictwa a infrastrukturą komunikacyjną, publiczną i usługową.

Według danych KPZK PAN przytoczonych w raporcie PIE z 2022 roku, szacowany koszt chaosu przestrzennego wynosi przynajmniej 84,3 mld złotych. Na sumę tę składają się m.in. koszty nadmiarowych dojazdów do pracy, budowy zbędnej infrastruktury oraz zwiększonego natężenia ruchu drogowego.

Nowelizacja ustawy i reforma planowania przestrzennego

W 2023 roku uchwalono nowelizację ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Reforma ta wprowadza plany ogólne gmin, zastępujące dotychczasowe studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Ustalenia tych planów mają być wiążące dla lokalnych aktów planowania oraz decyzji o warunkach zabudowy. Najnowsza nowelizacja z kwietnia 2026 roku wydłuża termin przygotowania planów ogólnych do 31 sierpnia 2026 roku oraz usprawnia procedurę sporządzania zintegrowanego planu inwestycyjnego.

Zintegrowany plan inwestycyjny to nowe narzędzie służące wspólnemu ustaleniu przez gminę i inwestora szczegółowych warunków realizacji inwestycji oraz wzajemnych zobowiązań, zapisywanych w tzw. umowie urbanistycznej. Reforma stanowi odpowiedź na problemy związane z nieskoordynowaną zabudową, które przez lata generowały trudności w racjonalnym gospodarowaniu przestrzenią.

Rola Polityki Architektonicznej Państwa

Piotr Fokczyński, prezes Krajowej Rady Izby Architektów RP, akcentuje, że punktowe zmiany nie wystarczą. Za konieczne uznaje się wprowadzenie systemowych rozwiązań i przyjęcie Polityki Architektonicznej Państwa. To ma być pierwszy w Polsce kompleksowy dokument określający kierunki rozwoju architektury i jakości przestrzeni publicznej. Proces jego tworzenia rozpoczął się w listopadzie 2025 roku.

Polska należy do sześciu państw Unii Europejskiej, które nadal nie wdrożyły podobnej strategii. Takie polityki funkcjonują już w 35 krajach europejskich. Polityka architektoniczna, według branżowych ekspertów, powinna:

• nie być dokumentem teoretycznym,
• w każdym aspekcie szukać skuteczności i praktycznych mechanizmów,
• wprowadzać rozwiązania łączące różne resorty i obszary życia społecznego,
• wspierać także edukację i świadomość przestrzenną obywateli.

Braki polskiego systemu planowania przestrzennego

Analiza Najwyższej Izby Kontroli z 2023 roku wskazuje, że decyzje administracyjne często były oderwane od przyjętych założeń, a społeczeństwo miało ograniczony wpływ na procesy planistyczne. Brak jednolitych, trwałych zasad gospodarowania przestrzenią sprzyjał niespójności i niezrównoważonemu rozwojowi gmin.

Eksperci zauważają, że urbanistyka nie odgrywa wciąż należytej roli w planowaniu przestrzennym. Planowanie dotyczy głównie pojedynczych obiektów, rzadziej zaś całości społecznej infrastruktury i powiązań funkcjonalnych pomiędzy budynkami.

Potrzeba współpracy i wdrażania narzędzi systemowych

Piotr Fokczyński podkreśla, że architekci wciąż zbyt późno uczestniczą w procesie planowania przestrzennego. Obecność specjalistów powinna rozpoczynać się już na etapie projektowania spójnych układów urbanistycznych, a nie dopiero przy okazji konkretnych inwestycji. Nowe narzędzia, takie jak zintegrowane plany inwestycyjne, mogą wypełnić tę lukę, jednak niezbędne jest integrowanie ich z nowoczesną polityką przestrzenną.

Wśród postulatów branży znajdują się:

• wzmocnienie roli architektów jako partnerów w procesie planowania,
• łączenie polityk sektorowych takich jak edukacja, ochrona dziedzictwa i rozwój infrastruktury,
• wprowadzenie zasad urbanistycznych do prawa miejscowego.

O tych wyzwaniach i działaniach przedstawiciele branży rozmawiali 14–15 maja podczas Kongresu Architektury Polskiej w Muzeum Historii Polski w Warszawie.